Teknoloji baş döndürücü bir hızla ilerliyor. Bu durum, her yıl milyonlarca ton elektronik cihazın "çöp" haline gelmesine neden oluyor. Birleşmiş Milletler raporlarına göre, her yıl dünya genelinde yaklaşık 50 milyon ton e-atık üretiliyor. Ancak bu atıklar, bildiğimiz anlamda çöp değil; aslında işlenmeyi bekleyen son derece zengin cevherlerdir.
Bir elektronik devre kartına (PCB) mikroskop altında bakarsanız, periyodik tablonun önemli bir kısmını orada görebilirsiniz. Elektronik cihazların hızlı ve verimli çalışması için iletkenliği en yüksek metaller kullanılır.
Altın (Au): Oksitlenmediği (paslanmadığı) ve mükemmel bir iletken olduğu için işlemci pinlerinde, RAM girişlerinde ve bağlantı noktalarında kullanılır.
Gümüş (Ag): Lehim malzemelerinde ve devre yollarında kullanılır.
Bakır (Cu): Kablolarda ve devre kartının ana yollarında bulunur. Geri dönüşümün hacimsel olarak en büyük kısmını oluşturur.
Paladyum (Pd): Özellikle seramik kapasitörlerin içinde bulunur ve altından bile daha değerli olabilen bir metaldir.
Şaşırtıcı Bir Gerçek: Bir ton altın cevherini (toprağı) kazıp işlediğinizde ortalama 1-5 gram altın elde edersiniz. Ancak bir ton cep telefonu devresini geri dönüştürdüğünüzde, 300 grama kadar altın elde edebilirsiniz. Yani e-atıklar, doğal madenlerden yüzlerce kat daha zengindir.
E-atık geri dönüşümü, sadece plastiği metalden ayırmak değildir. Nano boyutta işlenmiş metalleri saf halde geri kazanmak için yüksek teknoloji gerekir. Süreç temel olarak üç aşamadan oluşur:
1. Toplama ve Söküm (Dismantling)
Cihazlar önce kategorilere ayrılır. Piller (patlama riski nedeniyle) ve ekranlar manuel olarak çıkarılır. Kalan kısım, özellikle anakartlar, asıl değerli kısımdır.
Cihazlar devasa öğütücülerde parçalanır. Mıknatıslar demiri çeker, girdap akımları (eddy current) alüminyumu ayırır. Geriye plastik ve değerli metallerin karışık olduğu bir toz kalır.
İşin en kritik ve "simya"ya benzeyen kısmı budur. İki ana yöntem kullanılır:
Pirometalurji (Isıl İşlem): Kartlar yüksek sıcaklıktaki fırınlarda eritilir. Plastikler yanarak enerji sağlar, metaller ise eriyik hale geçer.
Hidrometalurji (Asit Banyosu): Metaller, kral suyu (aqua regia) veya siyanür gibi özel asit çözeltilerinde çözülür. Daha sonra elektroliz veya kimyasal çöktürme yöntemleriyle %99.9 saflıkta altın ve gümüş olarak geri kazanılır.
E-atık geri dönüşümü sadece kâr etmek için değil, gezegeni kurtarmak için de zorunludur. Çünkü bu cihazlar sadece değerli metaller içermez; aynı zamanda kurşun, cıva, arsenik ve kadmiyum gibi ölümcül toksinler barındırır.
Eğer bu atıklar geri dönüştürülmez ve doğaya atılırsa, yağmur sularıyla birlikte toprağa karışır ve yeraltı sularını zehirler. Ayrıca, geri kazanılan her 1 gram altın, doğadan o altını çıkarmak için yok edilecek tonlarca toprağın kurtarılması demektir.
Eskiden "Al, Kullan, At" modeli (Lineer Ekonomi) hakimdi. Şimdi ise hedef Döngüsel Ekonomi. Yani bir elektronik cihaz üretilirken, ömrü bittiğinde nasıl geri dönüştürüleceği tasarım aşamasında planlanmalı. Apple, Samsung gibi devler artık kendi robotlarını (örneğin Apple'ın Daisy robotu) kullanarak telefonları vida vida söküp malzemeleri geri kazanıyor.
Elektronik atıklar çöp değil, geleceğin hammaddesidir. Çekmecenizde duran bozuk telefon, aslında küçük bir altın madenidir. Bu cihazları doğru geri dönüşüm merkezlerine ulaştırmak, hem ekonomiye katkı sağlar hem de doğayı madencilik faaliyetlerinin tahribatından korur.
