Bir yangın tüpüne baktığınızda genellikle sadece kırmızı bir metal kutu görürsünüz. Ancak o kutunun hayat kurtarmasını sağlayan asıl kahraman, içindeki ince sarı tozdur. İşte bu tozun ana hammaddesi Monoamonyum Fosfat (MAP) tır.
Dünya genelinde en yaygın kullanılan yangın söndürme ajanı olan MAP, katı, sıvı ve gaz yangınlarına (A, B ve C sınıfı) aynı anda müdahale edebilen çok yönlü bir kimyasaldır. Bu yazımızda, bu kimyasalın nasıl çalıştığını, yangını nasıl "boğduğunu" ve kaliteli bir söndürme tozu için neden kritik olduğunu inceliyoruz.
Kimyasal formülü NH4H2PO4 olan Monoamonyum Fosfat, aslında tarım sektöründe gübre olarak da bilinen bir tuzdur. Ancak yangın söndürme sektöründe, akışkanlığı artırmak ve nemi itmek için özel silikon yağları (silikonizasyon işlemi) ve katkı maddeleri ile işlenerek "ABC Kuru Kimyevi Toz" haline getirilir.
Genellikle açık sarı renkte olan bu toz, çok amaçlı kullanımı nedeniyle evlerden fabrikalara, araçlardan okullara kadar her yerde standart haline gelmiştir.
Monoamonyum fosfatın yangına etkisi iki yönlüdür; hem kimyasal hem de fiziksel bir bariyer oluşturur.
Alev, serbest radikallerin (H+, OH-) zincirleme reaksiyonu ile beslenir. MAP tozu aleve püskürtüldüğünde, bu serbest radikalleri yakalar ve yanma reaksiyonunu kimyasal olarak durdurur. Bu özellik B (sıvı) ve C (gaz) sınıfı yangınlarda çok etkilidir.
MAP'ı diğer tozlaklardan (örneğin Sodyum Bikarbonat) ayıran en büyük özellik budur. Monoamonyum fosfat yaklaşık 170°C - 200°C civarında erir. Odun, kağıt, tekstil gibi katı maddelerin (A sınıfı) üzerine sıkıldığında, ısı etkisiyle eriyerek yapışkan bir tabaka (metafosforik asit) oluşturur. Bu camsı tabaka, yanan maddenin hava ile temasını tamamen keser. Oksijen giremediği için yangın "boğulur" ve için için yanma engellenir.
Piyasada "ABC Tozu" adı altında satılan her ürün aynı performansı göstermez. Tozun yangın söndürme kapasitesini belirleyen temel faktör, içindeki Monoamonyum Fosfat yüzdesidir.
Standart Tozlar (%40 MAP): Genellikle ekonomik yangın tüplerinde bulunur.
Yüksek Performanslı Tozlar (%90 MAP): Endüstriyel tesislerde, rafinerilerde ve yüksek riskli alanlarda tercih edilir. MAP oranı ne kadar yüksekse, erime ve örtme kapasitesi o kadar artar, yangını söndürme hızı yükselir.
Monoamonyum fosfatın "ABC" olarak adlandırılmasının sebebi, üç ana yangın türünde de etkili olmasıdır:
A Sınıfı: Odun, kömür, kağıt, ot, plastik, tekstil. (MAP'ın eriyerek kaplama özelliği burada devreye girer).
B Sınıfı: Benzin, mazot, tiner, boya, solvent gibi yanıcı sıvılar.
C Sınıfı: Doğalgaz, LPG, metan gibi yanıcı gazlar.
Önemli Not: MAP tozları elektriği iletmez (1000 Volt'a kadar), bu nedenle elektrik panosu yangınlarında da güvenle kullanılabilir. Ancak elektronik devrelerde toz kalıntısı temizlenmesi zor bir kirlilik yaratabilir ve korozyona sebep olabilir.
Monoamonyum fosfat, genel olarak toksik (zehirli) kabul edilmez. Ancak ince toz yapısı nedeniyle:
Solunduğunda boğazda ve ciğerlerde geçici tahrişe neden olabilir.
Gözle temasında batma yapabilir.
Kapalı alanda kullanıldığında görüş mesafesini aniden düşürebilir.
Yangın sonrası temizlik önemlidir. MAP, nemli ortamda hafif asidik hale gelebilir ve metalleri (özellikle bakır ve alüminyum) zamanla korozyona uğratabilir. Bu yüzden yangın söndürüldükten sonra yüzeylerin kuru bir şekilde süpürülmesi veya vakumlanması, ardından nemli bezle silinmesi önerilir.
Yangın anında saniyeler hayat kurtarır. O saniyeleri verimli kullanmak ise yangın söndürücünün içindeki kimyasalın kalitesine bağlıdır. Monoamonyum Fosfat (MAP), çok yönlülüğü ve katı maddeler üzerinde oluşturduğu erimiş bariyer etkisiyle, modern yangın güvenliğinin vazgeçilmezidir. Bir yangın söndürücü alırken veya dolum yaptırırken, kullanılan tozun MAP oranını ve kalitesini sorgulamak, güvenliğiniz için yapacağınız en iyi yatırımdır.
