Seramik sanatında o gri, toz halindeki sır karışımının fırından çıktığında canlı bir turkuaza, derin bir kobalt mavisine veya toprak tonlarına dönüşmesi gerçek bir simyadır. Bu dönüşümün baş mimarları ise Metal Oksitlerdir. Hazır boyaların aksine, metal oksitler seramikçiye kendi renk paletini yaratma ve sırrın dokusuna müdahale etme özgürlüğü sunar.
Bu yazımızda, seramik sırlarını renklendirmede kullanılan temel metal oksitleri, fırın atmosferinin renklere etkisini ve güvenli kullanım ipuçlarını inceliyoruz.
Metal oksitler, metallerin oksijenle bileşik oluşturmuş halleridir (paslanmış metal gibi düşünebilirsiniz). Sır reçetesine belirli oranlarda eklendiklerinde, fırın ısısı altında eriyerek cam yapısının içine hapsolurlar ve ışığı kırarak renkleri oluştururlar.
Ancak metal oksitler sadece renk vermez; bazıları sırrın erime derecesini düşürürken (flux etkisi), bazıları matlaşmasına veya kristallenmesine neden olabilir.
Her oksidin karakteri farklıdır. İşte seramik atölyelerinin vazgeçilmez "Muhteşem Beşlisi":
Seramik tarihinin en ünlü renklendiricisidir.
Renk: Çok güçlü bir mavidir. %0.5 gibi çok düşük oranlarda bile açık mavi, %1-2 oranında koyu lacivert verir.
Özellik: Çok stabildir; fırın atmosferinden veya derecesinden pek etkilenmez. Diğer oksitlerle karıştırıldığında mor (manganez ile) veya mavi-yeşil (bakır ile) tonları elde edilir.
Bakır, fırının içindeki havaya (atmosfere) göre en çok değişen oksittir.
Oksidasyon (Elektrikli Fırın): Canlı yeşiller, turkuazlar ve camgöbeği renkleri verir.
Redüksiyon (Gazlı/Odunlu Fırın): Oksijensiz ortamda meşhur "Öküz Kanı" (Oxblood) kırmızısına dönüşür.
Dikkat: Uçucudur, yanındaki diğer ürünleri etkileyebilir.
En yaygın ve ucuz oksittir. Genellikle Kırmızı Demir Oksit (RIO) formunda kullanılır.
Renk: %1-3 arası sarımsı, bal rengi tonlar verir. %4-6 arası kahverengi ve toprak tonlarına döner. %8 ve üzeri, doygunluk noktasına ulaşır ve metalik siyah/kızıl kristallenmeler yapabilir.
Seladon ve Tenmoku: Yüksek dereceli pişirimlerde (Reduction), %1 demir o meşhur soluk yeşil "Seladon"u, yüksek oranlar ise koyu "Tenmoku" sırrını oluşturur.
Opak ve örtücü bir yeşil verir.
Renk: Genellikle orman yeşili tonlarıdır. Ancak kalay oksit ile birlikte kullanıldığında pembe/kırmızı, çinko ile kullanıldığında ise kahverengi tonlarına dönebilir.
Uyarı: Krom uçucudur ve "fuming" (buharlaşma) yaparak fırındaki diğer beyaz sırları pembeye boyayabilir (Krom-Kalay Pembesi etkisi).
Renk: Genellikle kahverengi verir, ancak alkalin bazlı sırlarda kullanıldığında harika mor ve patlıcan moru tonları yakalanır.
Özellik: Sırrın erime noktasını düşürür (güçlü bir eriticidir). Yüksek oranlarda kullanıldığında metalik bronz bir yüzey oluşturabilir.
Sır rengini belirleyen sadece kimyasal formül değildir; pişirim ortamı da belirleyicidir.
Oksidasyon (Bol Oksijen): Genellikle elektrikli fırınlarda olur. Metaller oksijenle bağ kurar. Renkler daha net, parlak ve tahmin edilebilirdir (Bakır=Yeşil, Demir=Sarı/Kahve).
Redüksiyon (Az Oksijen): Gazlı fırınlarda gaz akışı kısıtlanarak yapılır. Alev, yanmak için ihtiyaç duyduğu oksijeni sırrın içindeki metal oksitlerden çeker. Bu kimyasal değişim renkleri tamamen değiştirir (Bakır=Kırmızı, Demir=Yeşil/Gri).
Metal oksitler toz halindeyken solunum sistemi için tehlikelidir.
Maske Takın: Tozlarla çalışırken mutlaka N95 veya FFP3 standardında maske kullanın.
Eldiven Kullanın: Bazı oksitler (özellikle bakır ve manganez) deri yoluyla emilebilir veya tahriş edebilir.
Havalandırma: Fırın çalışırken çıkan gazları solumamak için atölye havalandırmasının iyi çalıştığından emin olun. Özellikle Manganez buharı toksiktir.
Metal oksitlerle çalışmak, seramikçiliğin en heyecan verici laboratuvar aşamasıdır. Hazır boyalar size standart bir sonuç verirken, oksitler size o sırı "keşfetme" şansı tanır. Küçük deneme plakaları (test tiles) hazırlayarak, %1'den başlayıp %10'a kadar artan oranlarda denemeler yapın ve kendi renk kütüphanenizi oluşturun.
Unutmayın, her fırın ve her hammadde farklıdır; en iyi öğretmen deneme yanılma sürecidir.
