Nanoteknoloji, malzemelerin atomik seviyede yeniden tasarlanmasıyla endüstriye olağanüstü fırsatlar sunuyor. Ancak, bir malzemenin boyutu küçüldükçe, biyolojik ve kimyasal aktivitesi dramatik şekilde değişir. Normalde zararsız olan bir madde (örneğin altın veya karbon), nano boyuta indiğinde insan sağlığı için öngörülemeyen riskler oluşturabilir.
Laboratuvarlarda ve üretim tesislerinde çalışan personelin sağlığını korumak, sadece yasal bir zorunluluk değil, sürdürülebilir bir Ar-Ge kültürünün temelidir. Peki, gözle görülemeyen bu parçacıklara karşı nasıl önlem almalıyız?
Bu yazımızda, nanomalzemelerin potansiyel tehlikelerini, maruziyet yollarını ve uluslararası standartlarda güvenli çalışma prosedürlerini ele alıyoruz.
Nanoparçacıkların (1-100 nm) fiziksel davranışları, dökme (bulk) malzemelerden çok farklıdır. İSG açısından en kritik üç risk faktörü şunlardır:
Solunabilirlik ve Derin Nüfuz: Nanoparçacıklar o kadar küçüktür ki, solunum sisteminin doğal filtrelerini aşarak akciğerlerin en derin noktalarına (alveollere) ulaşabilir ve buradan kan dolaşımına karışabilirler.
Yüksek Yüzey Alanı ve Reaktivite: Birim hacimdeki yüzey alanı çok geniştir. Bu da malzemeyi kimyasal olarak çok daha reaktif hale getirir. Toksik etkiler veya yangın/patlama riski artar.
Bilinmezlik: Birçok nanomalzemenin uzun vadeli sağlık etkileri (kronik toksisite) henüz tam olarak bilinmemektedir. Bu yüzden "İhtiyatlılık İlkesi" gereği tüm nanomalzemeler potansiyel tehlike olarak kabul edilmelidir.
Çalışanlar için en büyük tehlike serbest haldeki nanotozlardır. Sıvı içinde dağıtılmış veya bir polimere hapsedilmiş nanomalzemeler daha az risk taşır.
Solunum Yolu: En ciddi risk yoludur. Özellikle Karbon Nanotüpler (CNT) gibi lifli yapıların, akciğerlerde asbest benzeri etkilere yol açabileceğine dair ciddi araştırmalar vardır.
Cilt (Dermal) Temas: Bazı nanoparçacıklar sağlıklı deriden, özellikle de hasarlı deriden (yara, egzama) geçerek vücuda girebilir.
Patlama Riski: Özellikle metal nanotozları (Alüminyum, Magnezyum vb.) havada asılı kaldığında çok düşük enerjilerle bile şiddetli toz patlamalarına yol açabilir.
Nanomalzemelerle güvenli bir şekilde çalışmak için standart laboratuvar kurallarının ötesine geçmek gerekir.
Nanotozlarla asla açık tezgahta çalışılmamalıdır.
Çeker Ocak ve Glove Box: İşlemler mutlaka HEPA filtreli çeker ocaklarda veya tam kapalı eldivenli kabinlerde (Glove Box) yapılmalıdır.
Negatif Basınç: Çalışma alanı, tozun dışarı sızmasını engellemek için laboratuvarın geri kalanına göre negatif basınçta tutulmalıdır.
Sıradan cerrahi maskeler nanoparçacıkları durduramaz.
Solunum Koruma: En az FFP3 (veya N95/N99) standardında maskeler veya tam yüz maskeleri kullanılmalıdır.
Eldiven: Çift katmanlı nitril eldiven kullanımı önerilir. Lateks eldivenlerin gözenek yapısı bazı nanoparçacıklar için geçirgen olabilir.
Koruyucu Giysi: Dokumasız kumaştan (Tyvek tipi) yapılmış, toz tutmayan ve manşetleri kapalı tulumlar tercih edilmelidir.
Mümkünse nanotozları toz formunda değil, sıvı (slurry/dispersiyon) formunda satın alın veya kullanın. Islak haldeki nanomalzemelerin havaya karışma riski neredeyse sıfırdır.
Nano atıklar asla lavaboya dökülmemeli veya normal çöpe atılmamalıdır. "Tehlikeli Kimyasal Atık" prosedürüne uygun olarak, sızdırmaz ve üzerinde "Nano Atık" etiketi bulunan çift katlı kaplarda saklanmalı ve lisanslı firmalara teslim edilmelidir.
Bir dökülme durumunda asla kuru süpürme yapılmamalı veya basınçlı hava kullanılmamalıdır.
HEPA Filtreli Süpürge: Sadece nanotozlar için özel üretilmiş HEPA filtreli vakumlar kullanılmalıdır.
Islak Silme: Dökülen bölge ıslak bezle temizlenmeli ve bez de nano atık olarak atılmalıdır.
Nanoteknoloji geleceği inşa ediyor ve bu inşada çalışanların sağlığı her şeyden önemlidir. Güvenlik Bilgi Formlarını (MSDS/GBF) dikkatlice okumak, doğru ekipmanı kullanmak ve riskleri küçümsememek, bu harika malzemelerden güvenle faydalanmanın anahtarıdır.
Unutmayın; en iyi teknoloji, insana ve çevreye zarar vermeden üretilen teknolojidir.
