Doğada bulduğunuz bir taşın elmas mı yoksa basit bir kuvars mı olduğunu nasıl anlarsınız? Ya da pırlanta yüzüğünüzün neden çizilmediğini ama yere düştüğünde kırılabileceğini hiç merak ettiniz mi? Cevap, mineralojinin alfabesi sayılan Mohs Sertlik Skalası'nda gizlidir.
Bu rehberde, minerallerin sertlik sıralamasını, Mohs skalasının nasıl çalıştığını ve bu bilgiyi günlük hayatta veya doğal taş seçiminde nasıl kullanabileceğinizi detaylıca inceleyeceğiz.
Mohs Sertlik Skalası, 1812 yılında Alman mineralog Friedrich Mohs tarafından geliştirilen ve minerallerin çizilmeye karşı gösterdikleri direnci ölçen göreceli bir ölçektir.
Önemli bir ayrımı yapmak gerekir: Sertlik (Hardness) ile Dayanıklılık (Toughness) aynı şey değildir.
Sertlik: Bir mineralin başka bir cisim tarafından çizilmeye karşı direncidir.
Dayanıklılık: Bir mineralin kırılmaya veya parçalanmaya karşı direncidir.
Örneğin, elmas dünyanın en sert doğal maddesidir (çizilemez), ancak bir çekiçle vurursanız kırılabilir (kırılgandır).
Mohs skalası, en yumuşak (1) olandan en sert (10) olana doğru sıralanmış 10 referans mineralden oluşur. İşte bu sıralama:
Özellik: Doğadaki en yumuşak mineraldir.
Test: Tırnağınızla çok kolay bir şekilde çizebilirsiniz. Dokunduğunuzda sabunumsu, kaygan bir his verir. Bebek pudrasının ana maddesidir.
Özellik: Alçı taşı olarak da bilinir.
Test: Tırnağınızla çizebilirsiniz ancak Talk kadar kolay ufalanmaz.
Özellik: Kireç taşının ana bileşenidir.
Test: Tırnakla çizilemez, ancak bakır bir para ile çizilebilir.
Özellik: Genellikle renkli ve camsı bir görünüme sahiptir.
Test: Çakı veya bıçak ile kolayca çizilebilir.
Özellik: Fosfat grubu minerallerdendir.
Test: Bıçakla zorlanarak çizilebilir, camı çizmesi zordur.
Özellik: Feldspat grubuna aittir. Kayaç yapan minerallerin en yaygınlarındandır.
Test: Çelik bir eğe ile çizilebilir. Camı çizebilir.
Özellik: Doğada en sık rastlanan minerallerdendir (Ametist, Sitrin gibi taşlar kuvars ailesindendir).
Test: Camı ve çeliği rahatlıkla çizer. Atmosferdeki tozların büyük kısmı kuvars içerdiği için, sertliği 7'nin altında olan mücevherler zamanla matlaşabilir.
Özellik: Değerli bir doğal taştır.
Test: Kuvarsı çizebilir. Endüstriyel zımparalarda kullanılabilir.
Özellik: Yakut (Ruby) ve Safir (Sapphire) bu mineralin çeşitleridir.
Test: Elmastan sonraki en sert doğal mineraldir. Sadece elmas ve diğer korindonlar tarafından çizilebilir.
Özellik: Bilinen en sert doğal malzemedir.
Test: Sadece başka bir elmas tarafından çizilebilir. Mohs skalasında 9 numara ile 10 numara arasındaki sertlik farkı, 1 ile 9 arasındaki farktan daha büyüktür.
Yanınızda her zaman bir laboratuvar kiti olmayabilir. Ancak günlük nesnelerle basit bir sertlik testi yapabilirsiniz:
Tırnak (Sertlik ~2.5): Tırnağınızla çizebiliyorsanız taşın sertliği 2.5'ten düşüktür (Örn: Talk, Jips).
Bakır Para (Sertlik ~3.5): Bakır parayla çiziliyorsa sertliği 3 civarındadır (Örn: Kalsit).
Cam veya Çakı (Sertlik ~5.5): Camı çiziyorsa sertliği 5.5'ten büyüktür.
Çelik Eğe (Sertlik ~6.5): Çelik eğe taşı çizemiyorsa, taş büyük ihtimalle Kuvarstır (Sertlik 7).
Mücevher Seçimi: Nişan yüzüklerinde elmas veya safir tercih edilmesinin nedeni sadece ışıltıları değil, günlük darbelerle çizilmemeleridir. Sertliği 7'nin altındaki taşlar (örneğin Opal veya Turkuaz) yüzükten ziyade kolye veya küpe olarak kullanılmalıdır çünkü buralarda daha az darbeye maruz kalırlar.
Endüstriyel Kullanım: Elmas ve korindon, sertlikleri nedeniyle kesici aletlerde, matkap uçlarında ve zımparalarda kullanılır.
Mineral Tanımlama: Doğada bulduğunuz bir taşın ne olduğunu anlamanın ilk adımı sertlik testidir.
Soru: Elmas kırılır mı? Cevap: Evet. Elmas en sert mineraldir (çizilmez) ancak kırılgandır. Sert bir darbe aldığında belirli düzlemlerden ayrılabilir.
Soru: Mohs skalası doğrusal mıdır? Cevap: Hayır, sıralamalıdır. Örneğin, 10 numara olan elmas, 9 numara olan korindondan katbekat daha serttir. Aradaki fark eşit aralıklı değildir.
Soru: Granit sertlik derecesi nedir? Cevap: Granit bir mineral değil, kayadır. Genellikle kuvars, feldspat ve mika içerir. İçindeki kuvars nedeniyle sertliği genellikle 6-7 arasındadır.
Mohs Sertlik Skalası, 200 yılı aşkın süredir jeologların ve değerli taş meraklılarının en güvenilir rehberidir. İster bir koleksiyoncu olun, ister mücevher alıcısı; taşların sertlik derecesini bilmek, onların değerini ve kullanım ömrünü anlamanızda size büyük avantaj sağlar.
Bir sonraki doğa yürüyüşünüzde veya kuyumcu ziyaretinizde bu bilgilerle taşlara farklı bir gözle bakacağınıza eminiz!
