Dünya, karbon emisyonlarını sıfırlamak için hızla elektrikli araçlara (EV) ve yenilenebilir enerji depolama sistemlerine geçiyor. Bu devrimin kalbinde ise lityum-iyon bataryalar yatıyor. Ancak bu bataryaların stabilitesini ve enerji yoğunluğunu sağlayan "mavi metal" yani Kobalt, modern çağın en büyük etik ikilemlerinden birini temsil ediyor.
Akıllı telefonlarımızdan elektrikli arabalarımıza kadar her yerde olan bu metalin hikayesi, ne yazık ki teknoloji kadar parlak değil. İşte kobalt madenciliğinin perde arkası ve endüstrinin aradığı çıkış yolları.
Petrol Orta Doğu için neyse, kobalt için de Kongo Demokratik Cumhuriyeti (KDC) odur. Dünya kobalt rezervlerinin ve üretiminin yaklaşık %70'i bu ülkeden sağlanmaktadır. Ancak sorun, madenin orada olması değil, çıkarılma şeklidir.
Kobalt üretimi ikiye ayrılır:
Endüstriyel Madencilik (LSM): Büyük iş makineleri ve uluslararası şirketler tarafından, belirli standartlarda yapılan madencilik.
Artizanal ve Küçük Ölçekli Madencilik (ASM): Sorunun kaynağı burasıdır. Yerel halkın, hiçbir güvenlik önlemi olmadan, el aletleriyle tüneller kazarak cevher çıkardığı kayıt dışı sektör. KDC üretiminin %20-30'u bu yöntemle elde edilir.
"Kanlı Elmas" kavramı, ne yazık ki batarya sektöründe "Kanlı Kobalt" olarak karşımıza çıkıyor. Artizanal madenlerde (ASM) yaşananlar, uluslararası raporlara sıkça konu olmaktadır:
Çocuk İşçiliği: UNICEF ve Amnesty International raporlarına göre, on binlerce çocuk (bazıları 7 yaşından küçük) okul yerine madenlerde çalışmakta, toksik tozları soluyarak ağır çuvalları taşımaktadır.
Tehlikeli Çalışma Koşulları: Desteksiz açılan el yapımı tünellerin çökmesi sonucu her yıl çok sayıda kayıt dışı madenci hayatını kaybetmektedir.
Karışık Tedarik Zinciri: En büyük sorun, artizanal madenlerden çıkan kobaltın, yerel tüccarlar aracılığıyla endüstriyel madenlerden çıkan "temiz" kobaltla karıştırılmasıdır. Bu noktadan sonra, hangi kobaltın etik hangisinin sorunlu olduğunu ayırt etmek neredeyse imkansız hale gelir.
Batarya üreticileri ve otomotiv devleri, markalarının bu insan hakları ihlalleriyle anılmasını istemiyor. Bu yüzden iki koldan çözüm aranıyor:
Tedarik zincirini şeffaflaştırmak için dijital teknolojiler devreye giriyor.
Batarya Pasaportu: Avrupa Birliği'nin yeni düzenlemeleriyle gündeme gelen bu sistem, bir bataryanın içindeki minerallerin hangi madenden çıktığını, hangi koşullarda üretildiğini gösteren dijital bir kimliktir.
RMI (Responsible Minerals Initiative): Şirketler, tedarikçilerini denetleyerek kobaltın "çatışma bölgesinden veya çocuk işçiliğinden" gelmediğini sertifikalamaya çalışıyor.
Mühendislik tarafındaki çözüm ise daha radikal: Kobaltı bataryadan tamamen çıkarmak veya azaltmak.
Düşük Kobaltlı Katotlar: Eski nesil NMC 111 (Eşit oranda Nikel, Manganez, Kobalt) piller yerine, NMC 811 (%80 Nikel, %10 Manganez, %10 Kobalt) gibi formüller geliştirilerek kobalt kullanımı azaltılıyor.
LFP (Lityum Demir Fosfat) Bataryalar: Tesla ve BYD gibi devlerin öncülük ettiği bu teknoloji, hiç kobalt içermez. Daha ucuz ve daha güvenlidir ancak enerji yoğunluğu biraz daha düşüktür. LFP pillerin pazar payı hızla artarak kobalta olan bağımlılığı kırmaktadır.
Kobalt ticareti yapan veya kobalt içeren ürünler kullanan işletmeler için riskler sadece vicdani değil, aynı zamanda ticaridir.
Yasal Riskler: ABD ve AB, zorla çalıştırma veya çocuk işçiliği ile üretilen malların ithalatına karşı yasaları sıkılaştırıyor.
İtibar Riski: Tüketiciler artık satın aldıkları ürünün "temiz" olup olmadığını sorguluyor.
Yeşil dönüşüm, insan hakları pahasına olmamalıdır. Sektör şu anda bir yol ayrımında: Ya madencilik koşulları sıkı denetimlerle iyileştirilerek "Adil Kobalt" standardı oturtulacak ya da teknoloji kobaltı tamamen terk edip alternatif elementlere yönelecek.
Görünen o ki, LFP gibi teknolojilerin yükselişiyle kobaltın bataryalardaki hakimiyeti azalacak, ancak etik madencilik talebi tüm mineraller için artarak devam edecek.
