Birkaç yıl önce, sıfır kilometre bir araba bulmak neden imkansız hale geldi? Ya da yeni çıkan oyun konsolları neden karaborsaya düştü? Cevap, parmak ucunuzdan daha küçük, silikondan yapılmış bir parça: Mikroçip.
Modern dünyanın "yeni petrolü" olarak adlandırılan yarı iletkenler, küresel ekonominin kalbidir. Ancak son yıllarda yaşanan "Çip Krizi", bu kalbin teklediğini ve tüm endüstrilerin ne kadar kırılgan bir ipliğe bağlı olduğunu bize sert bir şekilde hatırlattı.
Bu yazıda, küresel tedarik zincirinin nasıl kilitlendiğini, çip savaşlarının jeopolitik boyutunu ve gelecekte bizi nelerin beklediğini inceliyoruz.
Bir çipin tasarımı ile son kullanıcıya ulaşması arasında, dünyayı en az 3-4 kez dolaştığı inanılmaz bir yolculuk vardır. Bu zincir o kadar uzmanlaşmıştır ki, tek bir halkanın kopması tüm sistemi çökertir.
Tasarım (Design): Genellikle ABD merkezli devler (NVIDIA, Apple, Qualcomm) çipleri tasarlar.
Ekipman (Equipment): Çipleri üretmek için gereken milyar dolarlık makineleri Hollanda (ASML) ve Japonya üretir.
Üretim (Foundry/Fab): Tasarlanan çipleri fiziksel olarak üreten fabrikaların merkezi Tayvan (TSMC) ve Güney Kore'dir (Samsung).
Paketleme ve Test: Üretilen silikon plakalar kesilip paketlenmek için genellikle Güneydoğu Asya'ya (Malezya, Vietnam) gider.
İşte krizin temel nedeni bu "aşırı uzmanlaşma" ve "coğrafi bağımlılık"tır.
2020 yılında başlayan kriz, tek bir nedene bağlı değildi. Birbiri ardına gelen olaylar zinciri (Kusursuz Fırtına) sistemi kilitledi:
COVID-19 ve Talep Patlaması: Pandemiyle birlikte herkes eve kapandı. Uzaktan çalışma ve eğitim için laptop, tablet ve web kamerası satışları patladı. Çip üreticileri kapasitelerini tamamen bu elektronik cihazlara kaydırdı.
Otomotivin Hatası: Otomobil devleri, pandemi başında satışların duracağını düşünerek çip siparişlerini iptal etti. Ancak satışlar beklenenden hızlı toparlandığında, fabrikalar çoktan kapasitelerini bilgisayar üreticilerine satmıştı. Arabalar, 1 dolarlık bir çip eksik olduğu için üretim bantlarından inemedi.
Doğal Afetler ve Kazalar: Teksas'taki don olayları fabrikaları durdurdu, Japonya'daki bir çip fabrikasında yangın çıktı ve Tayvan'da son 50 yılın en büyük kuraklığı yaşandı (Çip üretimi tonlarca saf su gerektirir).
Dünya üzerindeki en gelişmiş çiplerin (5 nanometre ve altı) %90'ından fazlası tek bir şirket tarafından üretiliyor: TSMC (Taiwan Semiconductor Manufacturing Company).
Bu durum Tayvan için bir "Silikon Kalkanı" oluşturuyor; çünkü dünya ekonomisi Tayvan'ın güvenliğine muhtaç. Ancak aynı zamanda küresel ekonomi için devasa bir risk. Olası bir jeopolitik gerilim veya askeri müdahale, dünya teknolojisinin fişini çekebilir.
Ülkeler, petrolde olduğu gibi teknolojide de dışa bağımlı olmanın tehlikesini fark etti. Artık herkes kendi çipini kendi topraklarında üretmek istiyor.
ABD CHIPS Yasası: Amerika, kendi topraklarında fabrika kurmaları için şirketlere 52 milyar dolarlık teşvik paketi açıkladı. Intel, Arizona ve Ohio'da devasa tesisler inşa ediyor.
Avrupa Birliği: 2030 yılına kadar dünya çip üretiminin %20'sini Avrupa'ya çekmeyi hedefliyor.
2024 itibarıyla tüketici elektroniği (telefon, PC) tarafındaki kriz büyük ölçüde çözüldü. Hatta bazı alanlarda "stok fazlası" bile konuşuluyor. Ancak otomotiv ve endüstriyel alanlarda kullanılan eski nesil çiplerde darboğazlar zaman zaman devam edebiliyor.
Geleceğin en büyük sorunu ise Yetenek Açığı. Fabrikaları inşa edebilirsiniz ancak bu ultra hassas makineleri kullanacak on binlerce nitelikli mühendisi yetiştirmek, bina dikmekten çok daha zordur.
Çip krizi, bize küreselleşmenin sınırlarını gösterdi. "Tam zamanında üretim" (Just-in-Time) verimliliği, yerini "her ihtimale karşı stoklu üretim" (Just-in-Case) güvenliğine bırakıyor. Yarı iletkenler artık sadece bir elektronik bileşen değil, ulusal güvenliğin temel taşıdır.
